Pollenalarm:els en berk in het vizier

In dit tweede deel van de berichtenreeks ‘pollenalarm’ komen twee naaktbloeiers uit de berkenfamilie (Betulaceae) aan bod: februari-maart is de bloeitijd van de els (Alnus), kort daarop in april-mei bloeit de berk (Betula). Vooral het stuifmeel van de laatste zorgt bij velen ieder jaar voor rode ogen en intense niesbuien. Vandaar is de berk vandaag ook niet bij iedereen even populair. Dit was in de prehistorie anders. Archeologisch onderzoek toont aan dat de jagers-verzamelaars van toen de boom met witte stam wel naar waarde wisten te schatten. En ook in de els vonden zij een bruikbare natuurlijke grondstof.

De berk valt onmiddellijk op door de bast op de stam die er in horizontale banden afbladert. Meestal is deze bast opvallend wit, maar kan afhankelijk van de soort ook rood of eerder bruin zijn. Bij de els herkennen we twee soorten: de zwarte els heeft een donkere groen-bruine stam met veel scheuren en brokjes en de grauwe els dan weer een gladde, lichtgrijze stam. Het blad van zowel de els als van de berk is eivormig en gekarteld. Bij de els vallen de bladeren groen van de boom waardoor de boom nooit een herfstkleur vertoont.

Beide bomen zijn naaktbloeiers en bestuiving gebeurt steeds met de wind. De mannelijke katjes van de els zijn langwerpig en hangen. De vrouwelijke katjes zijn dan weer eivormig en staan min of meer rechtop. Na de bevruchting groeien de vrouwelijke katjes uit tot groene, ribbelige kegeltjes die tijdens de herfst verder rijpen tot de zogenoemde elzenproppen. De mannelijke katjes van de berk zijn reeds voor de winter aanwezig en zijn te herkennen aan hun opvallende gele kleur en rupsvormig uiterlijk. De vrouwelijke bloeiwijzen zijn dan weer met knopschubben omgeven.

De berk is uiterst winterhard en wordt zowat 12 000 jaar geleden de belangrijkste boomsoort in onze streken, kort voordat de eerste jagers-verzamelaars zich vestigen op de stroomrug langs de rivier in Kerkhove. We zijn dan na de laatste ijstijd in het Holoceen wanneer het klimaat beetje bij beetje warmer wordt. Pollenonderzoek toont aan dat de els pas later verschijnt met het milde en natte klimaat tijdens het Atlanticum (9 000-5 500 jaar geleden). Jagers-verzamelaars verblijven dan nog zelden op de natuurlijke hoogte langs de Schelde, vooral omdat de omgeving steeds meer op een moeras begint te lijken. Als vochtminnende loofboom gedijt de els uitstekend in dit landschap en vrij snel ontwikkelt zich dan ook een dicht elzenbroekbos in Kerkhove.

Elzenhout werd gebruikt als constructiehout tijdens de prehistorie en ook later. Vooral in natte omstandigheden was het hout erg duurzaam. Archeologisch onderzoek in het veengebied rond Drenthe (NL) toont aan dat het hout van de els diende bij het aanleggen van veenwegen, het bouwen van het huizen en vlechtwerk allerlei.

De berk kende een breder gebruik. De schors, het dode buitenste deel van de bast, wordt vandaag nog door kampeerders gebruikt om vuur aan te maken. Ook in de prehistorie moet berkenschors gediend hebben als vuurversneller. In Duvensee (D) werden er matten in berkenbast aangetroffen mooi uitgelegd op de vloer van een prehistorische tent of shelter. In Friesack (D) werden er dan weer diverse containers in berkenbast aangetroffen. De naden van deze bakjes werden bovendien gedicht met berkenteer. Een zwarte viskeuze vloeistof op basis van verhitte hars van de berk, ideaal om te lijmen en te dichten. Berkenteer werd tijdens het Mesolithicum ook gebruikt om vuurstenen pijlpunten en andere stenen werktuigen te bevestigen op een houten schacht.

Mogelijk hadden de els en de berk ook een medicinale functie. Volgens de volksgeneeskunde zijn elzenknopjes een effectief middel tegen reuma: geplukt en gedroogd kan men zelfs thee zetten van deze knopjes. Berkensap is dan weer een zuiverend middel voor onder andere de nieren en is een medicijn dat artritis doet genezen. Ook van het blad en de knoppen kan je medicinale thee zetten.

In volgende berichten gaan we de ‘pollenkalender’ verder af en belichten we de vlier en de rode kornoelje, twee struiken met een lange geschiedenis die bovendien worden bestoven door insecten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s